Deliryum, birkaç saat veya gün içinde hızla ve aniden ortaya çıkan bilişsel bir değişikliktir. Kanser hastaları da dahil olmak üzere bazı hastalıkların erken evrelerinden geçmiş kişiler, yaşlılar ve bunama hastaları gibi gruplar deliryum riski altındadır.
Deliryumun Nedenleri
Kanser hastalarında deliryumun birçok olası nedeni vardır. Bunlar arasında şunlar bulunur:
Beyin Tümörleri ve Kanserin Beyne Yayılması
Kanserin beyin zarlarına veya beyine yayılması deliryuma neden olabilir.
Metabolik Değişiklikler
Vücuttaki metabolik değişiklikler deliryumu tetikleyebilir.
Enfeksiyonlar
Vücutta oluşan enfeksiyonlar, deliryum gelişmesine neden olabilir.
Yetersiz Oksijen Alımı
Oksijen seviyelerinin düşmesi, beyin fonksiyonlarını etkileyebilir ve deliryum gelişmesine yol açabilir.
Akciğer, Karaciğer veya Böbrek Yetmezliği
Bu organların yetmezliği, vücutta toksin birikmesine yol açarak deliryumu tetikleyebilir.
Yetersiz Beslenme ve Dehidratasyon
Beslenme eksiklikleri ve vücuttaki sıvı kaybı, bilişsel işlevleri etkileyebilir.
Elektrolit Düzensizlikleri
Vücuttaki elektrolit dengesizliği, deliryumun sebeplerinden biri olabilir.
Uygunsuz Antidiüretik Hormon Sendromu (SIADH)
SIADH, sıvı dengesizliklerine neden olarak deliryum geliştirebilir.
Kemoterapi ve Diğer İlaçlar
Kemoterapi ilaçları ve bazı diğer ilaçlar deliryuma yol açabilir. Beyindeki radyasyon tedavisi de benzer bir etkiye sahip olabilir.
Deliryum sıklıkla bu sorunların bir araya gelmesiyle ortaya çıkar.
Deliryumun Belirtileri
Deliryumun belirtileri hızla ortaya çıkar ve şunları içerebilir:
Kafa Karışıklığı
Birey, hangi gün veya saat olduğunu ya da nerede olduklarını bilmeyebilir.
Unutkanlık
Kişi, yakın zamanda olan şeyleri hatırlamakta zorlanabilir.
Saçma Konuşmalar
Kişi, kelimelerle veya cevaplarla anlam ifade etmeyen bir şekilde konuşabilir.
Düşük Odaklanma
Kişi, düşüncelerine odaklanmakta zorlanabilir ve net bir şekilde düşünemeyebilir.
Halüsinasyonlar
Kişi, var olmayan bir şeyi görme, duyma veya hissetme durumuyla karşılaşabilir.
Uyku Düzeninde Değişiklikler
Deliryum, uyku düzeninde değişikliklere neden olabilir.
Deliryum Türleri
Deliryum üç türde olabilir: Hipoaktif, hiperaktif ve karma deliryum.
Hipoaktif Deliryum
İleri kanserli hastalarda en yaygın görülen deliryum türüdür. Belirtileri arasında yavaş konuşma, düşük farkındalık, az hareket ve aşırı uyku hali yer alır.
Hiperaktif Deliryum
Huzursuzluk, ajitasyon, anksiyete ve sık ruh hali değişiklikleri gibi belirtilerle kendini gösterir. Bu kişiler sinirli ve hayal kırıklığına uğramış olabilirler.
Karma Deliryum
Hipoaktif ve hiperaktif deliryum belirtilerinin bir arada görüldüğü türdür. Kişi bir türün belirtilerini gösterirken, diğerine geçebilir.
Deliryum ve Demans Arasındaki Farklar
Deliryum ve demans benzer belirtiler gösterse de, aralarındaki fark semptomların ortaya çıkış hızındadır. Deliryum aniden başlarken, demans semptomları zaman içinde gelişir. Aile üyeleri genellikle kişilik veya davranış değişikliklerini ilk fark eden kişilerdir.
Deliryum Tanısı
Sağlık ekibi, deliryuma neyin sebep olduğunu belirlemeye çalışacaktır. Bu amaçla, kişinin aldığı ilaçlar ve mevcut hastalıklar gözden geçirilir. Deliryumun altında yatan nedeni bulmak için aşağıdaki testler yapılabilir:
Kan Testleri
Tam kan sayımı ve kan kimyası testleri yapılabilir.
İdrar Testleri
Enfeksiyon olasılığına karşı idrar tahlili ve idrar kültürleri yapılabilir.
Görüntüleme Testleri
Röntgen, BT taraması veya MRI gibi testler uygulanabilir.
Lomber Ponksiyon
Beyin sıvılarının incelenmesi amacıyla lomber ponksiyon yapılabilir.
Deliryumu Yönetmek
Deliryum tedavisi, kişiye özgü faktörlere ve test sonuçlarına bağlı olarak değişir. Tedavi seçenekleri şunları içerebilir:
İlaçları Değiştirmek veya Durdurmak
Bazı ilaçlar deliryumun nedeni olabilir. Bu ilaçların dozları değiştirilebilir veya tamamen durdurulabilir.
Sıvı Desteği
Dehidratasyon tedavi edilerek vücuda sıvı verilebilir.
Antibiyotikler
Bir enfeksiyon varsa, antibiyotik tedavisi gerekebilir.
Ağrı Kontrolü ve Oksijen Desteği
Ağrı kontrolü sağlanabilir ve oksijen tedavisi uygulanabilir.
Kateter Kullanımı
Mesaneye yerleştirilen kateter, idrarın düzgün bir şekilde atılmasını sağlamak için kullanılabilir.
Sağlık ekibi, deliryum yaşayan kişiye sakin bir ortam sağlamaya özen gösterecektir. Bu, kişiye huzur ve güven vermek için önemlidir.
Deliryum İçin Kullanılan İlaçlar
Deliryum tedavisinde bazı ilaçlar önerilebilir. Bunlar arasında şunlar yer alır:
Antipsikotik İlaçlar
Olanzapin, ketiapin ve aripiprazol gibi ilaçlar, deliryum semptomlarını yönetmeye yardımcı olabilir.
Hipoaktif Deliryum İçin Metilfenidat
Metilfenidat, halüsinasyon veya sanrıları olmayan ve deliryumun altında yatan nedeni bulunamayan kişilerde kullanılabilir.
Yatıştırıcı İlaçlar
Aşırı huzursuzluk durumunda lorazepam veya midazolam gibi yatıştırıcı ilaçlar kullanılabilir. Ancak bu ilaçların yan etkileri arasında uyuşukluk ve baş dönmesi yer alır.
Deliryum Yaşayan Birine Yardım Etmek
Deliryum yaşayan kişiye yardımcı olmak için bazı öneriler şunlardır:
- Evden tanıdık eşyalar getirin.
- Sevilen müzikleri çalın.
- Nazik bir şekilde günün saati, yer ve kim oldukları hakkında hatırlatmalar yapın.
- Kısa yürüyüşler yaparak huzursuzluğu azaltmaya çalışın.
Aile üyeleri, deliryum yaşayan kişinin yanında olmaya özen göstermelidir.
Deliryumla Başa Çıkmak
Deliryum, aile üyeleri için zorlayıcı olabilir, ancak önemli olan kişinin davranışlarının gerçek duyguları veya inançları yansıtmadığını unutmaktır. Sağlık ekibi, deliryumla ilgili daha fazla bilgi ve destek sağlayabilir.