Greft-versus-host hastalığı (GVHD), allojenik kök hücre nakli sonrasında ortaya çıkabilen bir durumdur. Bu hastalık, bağışıklık sisteminin, alıcı kişiye ait sağlıklı hücrelere saldırması sonucu gelişir. Allojenik nakil, kendi kök hücreleriniz yerine başka bir kişiden alınan kök hücrelerin kullanılmasıdır. Bu durumda donörden alınan kök hücreler, alıcının vücuduna adapte olur ve kanser hücrelerini yok etmek için savaşmaya başlar. Ancak, bu süreçte sağlıklı hücrelere de zarar verebilir.
GVHD Nedir?
GVHD, genellikle allojenik kök hücre naklinden sonra gelişen, bağışıklık sisteminin vücuda zarar vermesiyle karakterize bir durumdur. Donör ve alıcı arasında genetik uyumsuzluk arttıkça, GVHD gelişme riski de artar. Her bireyde aynı şekilde gelişmeyen GVHD, akut ve kronik olmak üzere iki ana formda görülebilir.
Akut GVHD
Akut GVHD, genellikle kök hücre naklinden sonraki ilk 100 gün içinde ortaya çıkar. Bu durum, cilt, karaciğer ve bağırsakları etkileyebilir, ancak diğer organları da etkileyebilir.
Akut GVHD Semptomları
- Eller ve ayaklarda ciltte yanma ve kızarıklık
- Vücudun çeşitli yerlerinde döküntüler
- Kabarcıklar ve soyulmuş cilt
- İshal, iştahsızlık, karın krampları, mide bulantısı ve kusma
- Karaciğer büyümesi ve karaciğer hassasiyeti
- Sarılık
Akut GVHD’nin şiddeti, 1. dereceden (hafif) 4. dereceye kadar (çok şiddetli) derecelendirilebilir.
Kronik GVHD
Kronik GVHD, genellikle kök hücre naklinden 100 gün sonra başlar ve haftalar veya yıllar sürebilir. Akut GVHD’nin ardından veya doğrudan hiçbir semptom göstermeden de gelişebilir.
Kronik GVHD Semptomları
- Cilt sorunları: Kuruluk, kızarıklık, kaşıntı, soyulma, sert doku ve gerginlik hissi
- Kuru gözler ve yanma hissi
- Ağızda ülserler ve kuru ağız
- İshal, iştahsızlık, mide krampları
- Kas ve eklem ağrıları
- Enfeksiyonlar
- Kilo kaybı
- Nefes darlığı
Kronik GVHD, vücudun neredeyse her yerini etkileyebilir ve kalıcı organ hasarlarına yol açabilir.
GVHD’nin Önlenmesi ve Yönetimi
GVHD’nin gelişimini önlemek için bazı stratejiler uygulanabilir. Bu stratejiler arasında, bağışıklık hücrelerinin bir kısmının nakil öncesinde çıkarılması (T hücresi tükenmesi) bulunur. Ayrıca, GVHD’yi önlemek veya tedavi etmek amacıyla bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar kullanılabilir. Bu ilaçlar genellikle kök hücre naklinden sonra aylarca veya yıllarca kullanılır.
GVHD İçin Kullanılan İlaçlar
- Siklosporin ve metotreksat kombinasyonu
- Takrolimus
- Mikofenolat
- Sirolimus (Rapamune)
- Talidomid (Talomid)
- Azatioprin
- Pentostatin (deoksikoformisin, Nipent)
- İnfliksimab
- Dakluzimab
- İbrutinib (Imbruvica) – refrakter kronik GVHD için
Enfeksiyonları Önlemek İçin Kullanılan İlaçlar
GVHD tedavisinde bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar kullanılırken, enfeksiyon riskini azaltmak için antibiyotikler, antifungal ve antiviral ilaçlar da reçete edilebilir. Ayrıca, kuru gözler için yapay gözyaşı gibi tedaviler uygulanabilir.
GVHD tedavisi sürecinde vücudun güneş ışığından korunması da önemlidir, çünkü bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde cilt hasarı riski artar.
Sonuç
GVHD, allojenik kök hücre nakli sonrası önemli bir sağlık sorunu olabilir. Ancak, erken teşhis ve uygun tedavi ile hastalık kontrol altına alınabilir ve semptomlar hafifletilebilir. GVHD’nin yönetimi, uzman bir sağlık ekibi tarafından dikkatli bir şekilde yapılmalıdır.