Bazı durumlar, kalıtsal gen mutasyonları nedeniyle artan kanser riskiyle ilişkilidir. Bu durumlar, aile kanser sendromları ya da kalıtsal kanser sendromları olarak bilinir. Çoğu aile kanser sendromu nadir olmakla birlikte, bu sendromlar hem çocuklarda hem de yetişkinlerde kansere yol açabilir, ancak genellikle daha genç yaşlarda ortaya çıkar.
Kalıtsal Kanser Sendromu ve Riskler
Kalıtsal kanser sendromu olan herkes kanser geliştirmez. Ancak, ailelerinde bu tür bir sendrom olduğunun farkında olan kişiler, kanser geliştirme riskinin daha yüksek olduğunu bilir ve bu nedenle belirli kanser türleri için tarama yaptırmayı veya önleyici tedavi almayı tercih edebilirler. Örneğin, bazı insanlar profilaktik ameliyatlar gibi önleyici tedbirlere başvurabilirler.
Kimler Risk Altında?
Ailesinde kalıtsal kanser sendromu olabileceğinden endişelenen herkes, genetik danışmanla görüşmeli ve genetik test yapılıp yapılmaması gerektiğini öğrenmek için doktoruna başvurmalıdır. Genetik danışmanlar, ailede kanser sendromu olup olmadığına dair şüpheler taşıyan kişilere ve ailelerine yardımcı olabilir. Bu danışmanlar, hangi bireylerin risk altında olduğunu belirleyip gerekli testleri organize edebilirler.
Farklı gen mutasyonlarından kaynaklanan 30’dan fazla aile kanser sendromu vardır, ancak bunlar nadiren görülür. Aşağıdaki durumlar, aile kanser sendromlarını düşündürebilir:
- Ailede kansere beklenenden daha sık rastlanması
- Kanserin genç yaşta ortaya çıkması
- Belirli kanser alt tiplerinin bulunması
- Kanser türlerinin kümelenmesi (örneğin, bir ailede meme, yumurtalık ve prostat kanseri vakaları)
- Aynı kişiye birden fazla kanser türünün teşhis edilmesi
Bazı etnik kökenlerde, örneğin Aşkenazi Yahudiliği gibi, ailesel kanser sendromları görülme oranı daha yüksektir.
Aile Kanser Sendromlarının Kalıtım Şekli
Çoğu aile kanser sendromu, otozomal dominant kalıtımla aktarılır. Otozomal dominant kalıtımla aktarılan durumlar için, bir kişinin kanser geliştirme riskini artıracak mutasyon sadece genin bir kopyasında bulunması yeterlidir. Böyle bir durumda, bir bireyin çocuklarının sendroma yakalanma riski %50’dir. Ancak bazı aile kanser sendromları otozomal resesif kalıtımla aktarılır. Bu durumda, kişinin kanser riskini artırmak için genin her iki kopyasında da mutasyon bulunması gerekir.
Ayrıca, X cinsiyet kromozomunda yer alan bir gen mutasyonu nedeniyle gelişen bazı aile kanser sendromları da vardır. Bu durum, X bağlantılı kalıtım olarak bilinir.
Örnek Aile Kanser Sendromları
Ataksi-Telenjiektazi
Ataksi-telenjiektazi, sinir sistemini, bağışıklık sistemini ve diğer vücut sistemlerini etkileyen bir hastalıktır. Genellikle denge kaybı, koordinasyon bozuklukları ve sık enfeksiyonlar ile kendini gösterir. Bu sendrom, özellikle lösemi, lenfoma ve meme kanseri riskini artırır. Otozomal resesif bir kalıtım modeline sahiptir.
Bazal Hücreli Nevüs Sendromu
Bazal hücreli nevüs sendromu (Gorlin sendromu olarak da bilinir), PTCH1 genindeki mutasyon nedeniyle gelişir. Bu sendrom, cilt, gözler, sinir sistemi ve çene kemiğinde çeşitli sorunlara yol açar. Ayrıca, melanom dışı cilt kanseri, beyin kanseri ve yumuşak doku sarkomu riskini artırır.
Beckwith-Wiedemann Sendromu
Beckwith-Wiedemann sendromu, vücudun normalden fazla veya düzensiz büyümesine neden olan bir durumdur. Bu sendrom, çocuklarda Wilms tümörü, hepatoblastom, nöroblastom gibi kanser türlerinin riskini artırır.
Bloom Sendromu
Bloom sendromu, BLM genindeki bir mutasyondan kaynaklanır ve bu sendromun bireylerinde sıklıkla akut lösemi, lenfoma ve meme kanseri gelişir. Ayrıca, kişilerde güneşe karşı duyarlılık ve cilt döküntüleri görülebilir.
Carney Kompleksi
Carney kompleksi, PRKAR1A genindeki mutasyon nedeniyle gelişir. Bu sendrom, ciltte, memede ve kalpte tümörlerin gelişmesine yol açar. Ayrıca, tiroid ve adrenal bezi kanseri gibi endokrin tümörlerin riskini artırır.
Cowden Sendromu
Cowden sendromu, PTEN tümör baskılayıcı genindeki bir mutasyon nedeniyle oluşur. Bu sendrom, çeşitli kanser türleri için risk faktörüdür. Özellikle meme, tiroid, kolorektal ve beyin kanseri riskini artırır.
Ailesel Adenomatöz Polipozis (FAP)
FAP, kolon kanseri riskini artıran genetik bir sendromdur. APC genindeki mutasyon nedeniyle, bu sendroma sahip bireylerde binlerce polip gelişebilir. Bu sendrom tedavi edilmediği takdirde, kolorektal kanser ve ince bağırsak kanseri riski çok yüksektir.
Ailevi Atipik Çoklu Ben Melanomu (FAMMM)
FAMMM sendromu, p16 tümör baskılayıcı genindeki bir mutasyondan kaynaklanır ve bireylerin vücutlarında çok sayıda ben bulunur. Bu sendrom, melanom ve pankreas kanseri riskini artırır.
Fanconi Anemisi
Fanconi anemisi, FA genlerindeki mutasyonlardan kaynaklanan bir hastalıktır. Bu sendrom, kemik iliğinin yeterli kırmızı kan hücresi, beyaz kan hücresi ve trombosit üretmesini engeller. Ayrıca, lösemi ve bazı kanser türlerinin riskini artırır.
Gardner Sendromu
Gardner sendromu, FAP ile ilişkilidir ve APC genindeki bir mutasyon sonucu gelişir. Bu sendrom, kolonda poliplerin yanı sıra diğer organlarda da tümörlerin oluşmasına yol açar. Kolorektal kanser ve yumuşak doku sarkomu gibi riskler artar.
Kalıtsal Meme ve Yumurtalık Kanseri (HBOC)
HBOC sendromu, BRCA1 veya BRCA2 genindeki mutasyonlardan kaynaklanır ve meme kanseri, yumurtalık kanseri, prostat kanseri ve pankreas kanseri riskini artırır. Aşkenazi Yahudi kökenli bireylerde BRCA gen mutasyonu taşıma oranı daha yüksektir.
Kalıtsal Retinoblastom
retinoblastom, çocuklarda göz kanseri olarak bilinen bir türdür ve kalıtsal retinoblastom, RB1 genindeki mutasyon nedeniyle ortaya çıkar. Bu sendrom, göz kanseri ve diğer kanser türlerinin riskini artırır.
Li-Fraumeni Sendromu
Li-Fraumeni sendromu, p53 tümör baskılayıcı genindeki bir mutasyon nedeniyle gelişir. Bu sendrom, birçok kanser türünün riskini artırır, özellikle yumuşak doku sarkomu, osteosarkom ve beyin kanseri gibi kanserler.
Linç Sendromu
Lynch sendromu, kolorektal kanserlerin yanı sıra endometrial kanser gibi diğer kanser türlerinin riskini artırır. Bu sendrom, DNA onarım genlerinde mutasyonlardan kaynaklanır.
Çoklu Endokrin Neoplazi (MEN)
MEN, endokrin sistemdeki tümörlerin birden fazla bezde gelişmesine yol açan bir sendromdur. MEN tip 1, pankreas kanseri ve paratiroid bezi kanseri riskini artırırken, MEN tip 2, tiroid bezi kanseri ile ilişkilidir.
Nörofibromatozis Tip 1
Nörofibromatozis tip 1, NF1 genindeki mutasyon nedeniyle gelişir ve bu sendrom, ciltte renk değişikliklerine ve sinirler boyunca tümörlerin oluşmasına yol açar. Beyin kanseri ve diğer kanser türleri için risk artar.
Peutz-Jeghers Sendromu
Peutz-Jeghers sendromu, STK11 genindeki mutasyonla ilişkilidir ve gastrointestinal sistemde poliplerin oluşmasına yol açar. Bu sendrom, kolorektal, pankreas ve meme kanseri riskini artırır.
Turcot Sendromu
Turcot sendromu, kolorektal kanser ve beyin kanseri riski ile ilişkilidir ve genetik mutasyonlar APC ve MMR genlerinde meydana gelir.
Von Hippel-Lindau Sendromu
VHL sendromu, böbrek kanseri ve beyin kanseri gibi kanser türlerinin riskini artırır. Bu sendrom, VHL tümör baskılayıcı genindeki mutasyonla ilişkilidir.
Werner Sendromu
Werner sendromu, erken yaşlanma ve kanser riskini artıran bir hastalıktır. WRN genindeki bir mutasyon nedeniyle gelişir ve kemik kanseri ve melanom riskini artırır.
Wiskott-Aldrich Sendromu
Wiskott-Aldrich sendromu, bağışıklık sistemi ve kan hücrelerini etkileyen bir hastalıktır ve lösemi ile lenfoma riskini artırır.
Kseroderma Pigmentozum (XP)
XP, güneş ışığına karşı aşırı hassasiyet ve melanom gibi cilt kanseri türlerinin riskinin artmasına yol açar. Bu sendrom, XPC ve ERCC2 gibi genlerdeki mutasyonlarla ilişkilidir.
Sonuç
Aile kanser sendromları, kalıtsal genetik mutasyonlardan kaynaklanarak kanser gelişimi riskini artırır. Erken tanı, düzenli tarama ve önleyici tedbirler, bu sendromları taşıyan bireylerin sağlıklarını koruyabilmelerinde önemli bir rol oynar. Genetik danışmanlık ve testler, risk altındaki bireylerin doğru bilgiye ulaşmalarına yardımcı olabilir.