Vücudun temel yapısı
İnsan vücudu, dokuları ve organları oluşturan trilyonlarca hücreden meydana gelir. Vücutta yaklaşık 200 farklı hücre türü bulunur ve bu hücreler farklı işlevleri yerine getirir. Aynı türdeki hücreler bir araya gelerek dokuları, dokular da birlikte organları meydana getirir. Örneğin, bağırsak astarı ya da cilt yüzeyi gibi yapılar benzer hücrelerden oluşan dokulardır. Akciğerler ya da karaciğer gibi organlar ise farklı dokuların birleşmesiyle oluşur.
Hücreler
Hücreler mikroskop altında görülebilecek kadar küçüktür. Tüm canlıların temel yapısal ve fonksiyonel birimidir. Her ne kadar farklı görevleri olsa da hücrelerin temel yapıları benzerdir. Hücre zarının altında yer alan sitoplazma, organel adı verilen küçük yapıları içerir.
Bu organellerden en önemlisi olan çekirdek, hücrenin kontrol merkezidir. Genetik materyali barındırır ve hücrenin nasıl ve ne zaman büyüyüp bölüneceğine karar verir. İnsanlarda genetik materyal DNA formundadır ve bu DNA, 23 çift kromozomun içinde bulunur. Her birey, ebeveynlerinden birer kromozom seti alır. Kromozomların üzerinde yer alan genler, hücre fonksiyonlarını belirleyen kalıtım birimleridir.
Dokular
Doku, benzer hücrelerin ve hücre dışı matrisin bir araya gelmesiyle oluşur. Dokulardaki hücreler belirli bir işlevi yerine getirir; örneğin akciğerlerde gaz alışverişi ya da bağırsakta besin emilimi. Hücre dışı matris, dokular arasındaki boşluğu doldurarak yapısal destek sağlar.
Kanser gibi hastalıklarda bu doku organizasyonu bozulur, hücreler anormal hale gelir ve hücre dışı matris zarar görür. İnsan vücudunda dört ana doku türü bulunur:
Epitel doku
Epitel doku, cildin dış yüzeyini ve organların iç yüzeylerini örten epitel hücrelerden oluşur. Aynı zamanda tiroid gibi bezleri de içerir. Epitel dokular, koruma sağlamak, madde alışverişini düzenlemek ve sindirimde rol oynayan enzimler ya da hormonlar gibi maddeleri salgılamak gibi görevler üstlenir.
Bağ dokusu
Bağ dokusu, vücudun yapısal bütünlüğünü sağlar ve diğer dokuları destekler. Kemikler, kıkırdak, bağlar, tendonlar ve yağ dokusu bu gruba girer. Kan ve lenf gibi sıvı içindeki hücrelerden oluşan yapılar da bağ dokusunun sıvı formudur. Epitel ve bağ dokular birlikte mukozal zarlar gibi yapıları oluşturabilir.
Kas dokusu
Kas dokusunun temel görevi kasılmak ve gevşemektir. Üç temel kas dokusu vardır:
- İskelet kası: Bilinçli olarak kontrol edilebilen kaslardır. Pazılar, bacak kasları bu gruba girer.
- Düz kas: Sindirim sistemi gibi istemsiz çalışan organlarda bulunur.
- Kalp kası: Sadece kalpte bulunur ve kalbin kasılmasını sağlayarak kanı pompalar.
Sinir dokusu
Sinir dokusu, vücudun farklı bölgeleri arasında elektriksel sinyallerle iletişim kurar. Bu doku beyin, omurilik ve sinirleri oluşturur. İki ana hücre tipi vardır:
- Nöronlar: Elektriksel sinyaller üreten ve ileten hücrelerdir.
- Glia hücreleri: Nöronlara destek ve besin sağlayan yardımcı hücrelerdir.
Organlar ve organ sistemleri
Organlar, belirli bir işlevi yerine getirmek üzere organize olmuş dokulardır. Bu organlar, organ sistemleri içinde gruplanarak daha karmaşık işlevleri yerine getirir. Örneğin, sindirim ve solunum sistemlerinde epitel doku ile kaplı geçitler ve düz kaslarla desteklenmiş yapılar bulunur.
Organ sistemleri birlikte çalışarak vücudun bütünsel fonksiyonlarını yerine getirir. Solunum sistemi oksijen alımını ve karbondioksit atılımını, sindirim sistemi besin emilimini ve atık uzaklaştırılmasını sağlar.
Başlıca organ sistemleri
Sinir sistemi
Beyin, omurilik ve sinirleri içerir. Bilgi iletimi ve koordinasyondan sorumludur.
Solunum sistemi
Burun, ağız, soluk borusu (trakea), bronşlar ve akciğerleri içerir. Gaz değişimi yapar.
Kardiyovasküler sistem
Kalp, kan damarları ve kanı içerir. Oksijen, besin ve atık taşır.
Sindirim sistemi
Ağız, yemek borusu, mide, bağırsaklar, karaciğer, pankreas ve safra kesesinden oluşur. Besinleri sindirir ve emilim sağlar.
Lenf sistemi
Lenf damarlarını, lenf sıvısı, lenf düğümleri, bademcikler, timus ve dalağı içerir. Bağışıklık sistemine katkıda bulunur.
Endokrin sistemi
Böbrek üstü bezleri, yumurtalıklar, testisler, hipofiz bezi, tiroid bezi, paratiroid bezleri ve pankreasın endokrin kısmı bu sistemde yer alır. Hormon üretimini ve düzenlenmesini sağlar.
İdrar sistemi
Böbrekler, üreterler, mesane ve üretrayı içerir. Atık maddeleri vücuttan uzaklaştırır.
Erkek üreme sistemi
Penis, testisler, seminal veziküller ve prostat gibi organları içerir.
Kadın üreme sistemi
Vajina, rahim, fallop tüpleri, yumurtalıklar ve memeleri kapsar.
Kas-iskelet sistemi
Kemikler, kaslar, tendonlar ve kıkırdaktan oluşur. Hareket ve destek sağlar.
Deri sistemi
Deri, saç, tırnaklar ve ter bezlerini içerir. Vücudu korur ve ısının düzenlenmesine yardımcı olur.