Sinir sistemi merkezi sinir sistemi ve çevresel sinir sisteminden oluşur. Beyin ve omurilik merkezi sinir sistemini, vücudun geri kalanındaki tüm sinirler ise çevresel sinir sistemini oluşturur. Periferik sinir sisteminde üç temel sinir türü vardır:
- Duyusal sinirler: Ağrı, sıcaklık gibi hisleri iletir.
- Motor sinirler: Kas hareketlerini kontrol eder.
- Otonom sinirler: Solunum, kalp atışı gibi istemsiz işlevleri yönetir.
Kanser ya da tedavileri bu sinirlere zarar verebilir. Periferik sinir sistemindeki sinirlerin zarar görmesi durumuna periferik nöropati denir.
Periferik Sinir Hasarının Nedenleri
Aşağıdaki faktörler periferik nöropatiye neden olabilir:
Tedaviye Bağlı Nedenler
- Sisplatin, docetaxel, paklitaksel (Abraxane), vinkristin gibi kemoterapi ilaçları
- Bortezomib (Velcade), talidomid gibi hedefe yönelik tedaviler
- Radyoterapi
- Ameliyat
Diğer Nedenler
- Periferik sinire baskı yapan tümörler
- Yetersiz beslenme
- Paraneoplastik sendrom
- Zona hastalığı
- Charcot-Marie-Tooth gibi kalıtsal sinir hastalıkları
Risk Faktörleri
- Diyabet
- Böbrek fonksiyon bozuklukları
- Hipotiroidizm
- Damar hastalıkları
- Otoimmün hastalıklar (örneğin sistemik lupus eritematozus, romatoid artrit)
- Bazı enfeksiyonlar (zona, HIV, Lyme hastalığı)
- Fiziksel travmalar
- Ağır metal ya da pestisit maruziyeti
- Aşırı alkol tüketimi
Periferik Nöropati Belirtileri
Belirtiler, hasar gören sinir tipine bağlı olarak değişiklik gösterir.
Duyusal Sinir Hasarı
- Ağrı
- Uyuşma, karıncalanma, yanma hissi
- His kaybı
- Hafif dokunuşlarda bile ağrı
- Denge ve yön algısında bozulma
Motor Sinir Hasarı
- Kas krampları
- Kas gücünde azalma
- Kontrolsüz kas seğirmesi
- Kas ve kemik kaybı (atrofi)
Otonom Sinir Hasarı
- Sindirim sorunları (ishal, kabızlık)
- Baş dönmesi
- Görme ve işitme sorunları
- Cinsel işlev bozuklukları
- İdrar kaçırma
- Yutma güçlüğü
- Solunum güçlüğü
- Kalp ritim bozuklukları
- Aşırı terleme veya ısıya tahammülsüzlük
Periferik nöropati geçici olabilir ancak iyileşme aylar hatta yıllar sürebilir. Bazı durumlarda hasar kalıcıdır. Tedavi tamamlandıktan sonra semptomlar kötüleşebilir (bu duruma slowing denir).
Tanı Yöntemleri
Periferik nöropatinin nedenini belirlemek için şu yöntemler kullanılabilir:
Klinik Değerlendirme
- Nörolojik muayene
- Refleks, kas gücü ve duyusal işlev kontrolleri
Tanısal Testler
- Sinir iletim çalışmaları
- Elektromiyografi (EMG)
- BT ve MRI görüntüleme
- Kan testleri (vitamin düzeyleri, enfeksiyonlar, böbrek fonksiyonu)
- Denge, işitme ve görme testleri
- Sinir biyopsisi (gerekirse)
Periferik Nöropati Yönetimi
Medikal Tedavi
- Gabapentin, amitriptilin, lamotrigin, nortriptilin, pregabalin gibi sinir ağrısını azaltan ilaçlar
- Duloksetin (kemoterapiye bağlı nöropatik ağrılar için)
- Opioidler (şiddetli ağrılarda)
Diğer Müdahaleler
- TENS (transkutanöz elektriksel sinir stimülasyonu)
- Fiziksel ve mesleki terapi
- Lidokain içerikli kremler ve yamalar
- Steroidler
- Bağışıklık baskılayıcı ilaçlar
Yaşam Tarzı ve Diyet Önerileri
- Lif, kalsiyum ve B vitamini açısından zengin diyet
- Bol sıvı tüketimi
- Antioksidanlar
- Kabızlığı önleyici ilaçlar
Tamamlayıcı Tedaviler
- Akupunktur, akupresür
- Masaj terapisi
- Refleksoloji
- Farkındalık ve gevşeme teknikleri
- Kanabinoidler
Günlük Yaşamda Periferik Nöropati Yönetimi
- Kesici, sıcak-soğuk nesnelerden uzak durun
- Düşmeye karşı evinizi güvenli hale getirin
- Baston, yürüteç gibi denge destekleri kullanın
- Su sıcaklığını kontrol etmek için banyo termometresi kullanın
- Eldiven ve çorapla soğuk havalara karşı önlem alın
- Ayak bakımınızı düzenli olarak yapın
- Yaralanma durumunda gecikmeden sağlık ekibinize başvurun
Periferik nöropati yaşam kalitenizi etkileyebilir. Semptomlarınızı erken fark edip uygun şekilde yönetmeniz, uzun vadeli komplikasyonları önlemeye yardımcı olur.