Endokrin sistemin tanımı
Endokrin sistem, vücutta hormon üreten ve kana salan bezler ve hücrelerden oluşur. Hormonlar, vücudun farklı bölgeleri arasında kimyasal haberci görevi görür. Büyüme, üreme, cinsel işlev, uyku, açlık, ruh hali ve metabolizma gibi birçok hayati fonksiyonu düzenler. Hormonlara tepki veren hücrelerde, bu hormonları tanıyan ve onlara yanıt veren reseptör adı verilen proteinler bulunur. Hücrenin vereceği yanıt, hangi hormona maruz kaldığına göre değişir.
Endokrin sistemini oluşturan bezler ve organlar
Hipofiz bezi
Hipofiz bezi, beynin tabanında yer alır ve endokrin sistemin ana kontrol merkezidir. Aşağıdaki işlevleri kontrol eden birçok hormon üretir ve depolar:
- Büyüme
- Metabolizma
- Doğum sonrası anne sütü üretimi
- Kadınlarda adet döngüsü, yumurta olgunlaşması ve östrojen üretimi
- Erkeklerde sperm ve testosteron üretimi
- Steroid hormon düzeyleri
Hipofiz bezinden salınan hormonlar, diğer endokrin bezlerinin hormon üretimini tetikleyebilir veya durdurabilir. Hipotalamus ile birlikte çalışarak hormon düzeylerini dengede tutar.
Hipotalamus
Hipotalamus, beynin önemli bir bölgesidir ve hipofiz bezinin kontrolünü sağlar. Aynı zamanda hormon üretir ve vücuttaki hormonal dengeyi izler. Kan basıncı gibi hayati işlevleri de düzenler.
Epifiz bezi
Epifiz bezi, beynin derinliklerinde yer alır ve melatonin hormonu üretir. Melatonin, vücudun uyku-uyanıklık döngüsünü düzenler.
Tiroid bezi
Tiroid, boynun ön kısmında, soluk borusunun üzerinde kelebek şeklinde yer alır. Büyüme ve metabolizma gibi birçok vücut işlevini düzenleyen hormonlar üretir. Ayrıca vücuttaki kalsiyum dengesini kontrol eden hormonları da salgılar.
Paratiroid bezleri
Paratiroid bezleri, tiroidin arkasında yer alan dört küçük bezdir. Paratiroid hormonu (PTH) üreterek kandaki kalsiyum düzeylerini düzenler. Kalsiyum seviyeleri düştüğünde PTH salınır ve kemiklerden kana kalsiyum geçişini sağlar. Kalsiyum seviyesi yüksekse PTH üretimi azalır.
Timüs bezi
Timüs, göğüs kemiğinin arkasında, akciğerler arasında bulunur. T hücrelerinin olgunlaşmasını ve işlev görmesini sağlayan hormonları üretir. Endokrin, lenf ve bağışıklık sistemlerinin bir parçasıdır.
Böbrek üstü bezleri
Her iki böbreğin üzerinde birer adet bulunur. Metabolizma, kalp atışı, kan basıncı ve su-tuz dengesi gibi fonksiyonları düzenleyen hormonlar üretir. Ayrıca az miktarda östrojen ve testosteron da salgılar.
Pankreas
Pankreas, midenin altında, karaciğer ve dalak arasında yer alır. Hem sindirim hem de endokrin sistemlerinin bir parçasıdır. Sindirim enzimleri üretir ve aynı zamanda insülin gibi hormonlarla kan şekeri düzeylerini düzenler. Bu hormonlar, pankreasın adacık hücrelerinde üretilir.
Yumurtalıklar
Kadınlarda iki adet yumurtalık vardır. Yumurtalar burada olgunlaşır. Aynı zamanda östrojen ve progesteron hormonlarını üretir. Pelviste, rahmin iki yanında yer alırlar.
Testisler
Erkeklerde iki adet testis bulunur. Sperm üretiminin yanı sıra testosteron hormonu da burada üretilir.
Nöroendokrin sistem ve nöroendokrin hücreler
Nöroendokrin sistem, nöroendokrin hücrelerden oluşur. Bu hücreler hem sinir hücresi gibi davranır hem de hormon üretir. Sinir sisteminden gelen sinyallere yanıt olarak hormon salgılarlar. Aşağıdaki bölgelerde bulunurlar:
- Gastrointestinal sistem
- Safra kesesi
- Akciğer
- Hipotalamus
- Hipofiz bezi
- Tiroid ve paratiroid bezleri
- Pankreas
- Böbrek üstü bezi (özellikle adrenal medulla)
Kalp ve böbreklerin endokrin rolü
Kalp ve böbrekler de bazı hormonları salgılayarak endokrin sistemde görev alır. Kan hacmi ve basıncını düzenleyen hormonlar üretirler. Böbrekler ayrıca vücudun gıdalardan kalsiyum emmesini sağlayan bir hormon da üretir.
Hormonlar ve kanser ilişkisi
Hormonların kanser üzerindeki etkisi
Bazı hormonlar kanserin büyümesine katkıda bulunabilir. Bunun yanı sıra bazı kanser türleri de anormal hormonlar üretir.
Hormon reseptörleri
Östrojen ve progesteron gibi hormonlar bazı meme kanserlerinin büyümesine yol açabilir. Bu tür kanser hücrelerinde hormonlara bağlanan özel reseptörler (ER, PR) bulunabilir. Hormonlar bu reseptörlere bağlandığında hücre büyümesi ve bölünmesi tetiklenir. Meme kanseri teşhisinde hormon reseptör testi yapılır.
Hormon tedavisi
Meme ve prostat kanseri gibi bazı kanser türleri hormonlara bağımlı olarak büyür. Bu nedenle hormon tedavisi uygulanabilir. Hormon tedavisi, hormon üretimini durdurarak veya engelleyerek kanser hücrelerinin büyümesini yavaşlatır.
Paraneoplastik sendrom
Bazı kanser türlerinde kanser hücreleri anormal hormon benzeri maddeler üretir. Bu durum paraneoplastik sendrom olarak adlandırılır. Örneğin, bazı akciğer kanserleri böbreklerin fazla kalsiyumu kandan uzaklaştırmasını engelleyen hormonlar üretebilir. Bu da hiperkalsemiye yol açabilir.
Yapay hormonlar
Çevreden alınan ilaçlar ve kimyasallar yapay hormonlara örnektir. Bu dış kaynaklı hormonlar, vücuttaki doğal hormon düzeylerini etkileyebilir. Hormon düzeylerindeki değişiklikler, bazı durumlarda kanser riskini artırabilir veya azaltabilir. Yaygın yapay hormon kaynakları şunlardır:
- Doğum kontrol hapları ve hormonal kontraseptifler
- Hormon replasman tedavisi
- Anabolik steroidler
- Endokrin bozucular (örneğin bisfenol A içeren plastikler)
Endokrin sistem kanserleri
Endokrin sistemde başlayabilen bazı kanser türleri hormon seviyelerini etkileyebilir. Bu kanserler şunlardır:
- Nöroendokrin tümörler (NET)
- Beyin ve hipofiz bezi tümörleri
- Tiroid kanseri
- Paratiroid kanseri
- Timüs kanseri
- Böbrek üstü bezi kanseri
- Pankreas adacık hücresi kanseri
- Bazı yumurtalık ve testis kanserleri